Bolmin, gmina Chęciny, województwo świętokrzyskie, powiat kielecki. W Królestwie Polskim parafia Bolmin, powiat chęciński w województwie sandomierskim. Współrzędne geograficzne 50°48’42.1″N 20°21’16.7″E
Wieś Bolmin położona jest 10 kilometrów na zachód od Chęcin w dolinie między Bocheńską Górą od zachodu a Bolmińskimi Grząbami od wschodu. Po raz pierwszy wzmiankowana była w 1352 r. jako własność rycerska. Około 1573 r. w Bolminie utworzono parafię. Pierwszy drewniany kościół parafialny został ufundowany przez dziedzica Bolmina – Stanisława z Brześcia Brzeskiego herbu Ciołek. Około 1604 r. jego syn Jan, za namową małogoskiego proboszcza Jakuba Chrostkowica, ufundował w tej niewielkiej wsi istniejący do dziś murowany kościół murowany p.w. Narodzenia NMP. Około 700 m na wschód od niego na niewielkim wzniesieniu (274 m n.p.m) stoją ruiny dworu. Od strony południowej wznosi się on około 7 m powyżej drogi, a od północy wciska w stok wzgórza do wysokości okien pierwszego piętra. Budynek zbudowany jest w dużej części z obrobionego miejscowego kamienia, ułożonego na zaprawie wapiennej. Cegłą licowane były otwory okienne i wejściowe. Nad nimi widnieją jeszcze pozostałości gzymsów nadokiennych. Ściany mają grubość około 1 metra.
Istnieje przekonanie, że „dwór obecny stanowi szczupłą resztkę dawniejszego obronnego zamku z XIV prawdopodobnie wieku”, jak napisał w 1880 r. Bronisław Chlebowski w haśle Bolmin w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Świadczyć o tym mają rozległe, sklepione piwnice. Czy tak było naprawdę? Po raz pierwszy dwór (curia) w Bolminie wymienia dokument z roku 1540. Prawdopodobnie na początku następnego stulecia dwór został przebudowany, niewykluczone, że przez majstrów chęcińskich pochodzenia włoskiego Kaspra, Sebastiana i Wojciecha Fodigów albo ich polskiego ucznia Marcina Rydza. Dwór był zbudowany na planie prostokąta 27 x 19,30 m. Wysokość jego ścian do gzymsu wynosiła ponad 10 m od południa, od północy zaś 6,5. Był to zatem duży dwór o funkcji reprezentacyjnej, nie tylko mieszkalnej.
Następna faza przemian dworu wiąże się z drugą połową XVII w. Możliwe, że ma związek z uszkodzeniami podczas II wojny północnej (1655-1660). Rozebrana została wtedy frontowa, południowo-zachodnia część budowli, a na jej piwnicach powstał taras. Od strony północno-wschodniej dwór nieco przedłużono przez wkopanie w zbocze wzgórza. Wymiary budynku po przebudowie stały się zbliżone do kwadratu – 18,75 x 19,30 m. Najważniejszym efektem prac fazy było wykonanie półokrągłego ryzalitu od strony tarasu, przeznaczonego na główne wejście i reprezentacyjną klatkę schodową. Dach dworu był czterospadowy z wielkim, centralnym kominem pośrodku.
Z inicjatywy Czaplickich, następnych właścicieli Bolmina, na przełomie XVIII i XIX w. we wnętrzu ryzalitu zamiast schodów, na obu kondygnacjach rozmieszczono pokoje z piecami umieszczonymi we wnękach. Z tej strony wykonano też nowe wejście główne „z wystawą na dwóch kolumnach z ośmioma schodami”, z którego wchodziło się na poziom 1 piętra. W takiej postaci dwór przetrwał ponad sto lat. Z dokumentów z XIX w. wiadomo, że dworowi towarzyszyła murowane stajnia i owczarnia „pod gontem”, dwie stodoły „z drewna w słupy murowane”, drewniany spichrz, czworak o konstrukcji węgłowej, osobne mieszkania: kucharza, karbowego, fornali, gorzelnianego, budynki gospodarcze murowane: gorzelnia i „wołownia”, stodoła z drewna „w węgieł”, karczma z drewna „na węgieł pod gontem”, młyn wodny, tartak i kuźnia z mieszkaniem.
Po powstaniu listopadowym część majątku bolmińskiego Czaplickich została skonfiskowana przez rząd, a pozostałą część sprzedano. Następnie przechodził on w ręce różnych nabywców, którzy zamieszkiwali dwór. Ostatecznie zespół dworski uległ zniszczeniu podczas działań wojennych w 1915 r. Aleksander Król, który badał dwór bolmiński w latach 40 XX w. stwierdził, że „od zachodu do ściany dworu przylega budynek znajdujący się obecnie w ruinie, później wystawionych kuchen […] Niedaleko tarasu w południowo zachodnim narożniku znajdowała się, – dziś zasypana – kilkadziesiąt metrów w górę widzimy niewielką szkółkę wiejską i przy niej fragment kamiennego muru niewiadomego pochodzenia. Między budynkiem dawnej „ekonomii“ a dworem, na środku ornego pola, wznosi się niewielki wzgórek, na którym miała stać ongiś ariańska kaplica”. Teren dworzyska nie był badany przez archeologów. Dzisiaj dwór bolmiński jest już tylko ruiną porośnięta drzewami i krzewami. Obecny właściciel zamurował otwory wejściowe i okienne.
———————————–
Literatura: A. Król, Dwór w Bolminie, „Biuletyn Historii Sztuki” 1949, nr ½, s. 59-64; R. Mirowski, Bolmin: Zamek, Pałac, Dwór ? Gmina Chęciny, powiat kielecki, w Świętokrzyski album, część III, Kielce 2001, s. 14-15; SGKP, t. 1, s. 302; Wróblewski, Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006, s. 47.
Breń, gmina Olesno, powiat dąbrowski, województwo małopolskie. W Królestwie Polskim parafia Olesno, powiat wiślicki w województwie sandomierskim. Współrzędne geograficzne 50°13’14.6″N 20°56’25.3″E
Breń w gminie Olesno jest samodzielną wsią od 2023 r., kiedy to została wydzielona ze wsi Podborze. W dokumentach i tradycji lokalnej funkcjonowała wcześniej jako Podborze‑Breń. Wieś położona jest na Nizinie Nadwiślańskiej. Breń słynie przede wszystkim z zespołu dworsko-parkowego, którego początki sięgają połowy XVIII wieku.. Nazwa Breń oznaczała pierwotnie miejsce podmokłe, bagniste. Istnieje też rzeka Breń płynąca przez te tereny i wpadająca do Wisły. Dawniej nazywano ją Brnik.
Prawdopodobnie w 1 połowie XV wieku Piotr Breński herbu Półkozic założył breński klucz dóbr obejmujący wsie Breń, Gruszów, Olesno, Smęgorzów, Swarzów. Po jego śmierci przed 1469 r. drogą małżeństwa jego córki Jadwigi dostał się on w ręce Piotra Rozemberskiego herbu Jastrzębiec. Następnie breński klucz dóbr posiadali Odrowążowie ze Sprowy. Przed 1527 r. drogą wiana przeszedł on do Świerczowskich herbu Trąby, następnie Szafrańców herbu Stary Koń i od 1664 r. do Cikowskich herbu Radwan, w których w posiadaniu był w 1664. W XVII w. w obrębie klucza breńskiego powstały Dąbrówki Breńskie, Ćwików, Podborze i Sutków. Niedługo potem (1667?) objęli te dobra Czartoryscy herbu Pogoń Litewska. Stanisław Czartoryski, wielki łowczy koronny, wzniósł tutaj pałac, a jego syn Józef, w latach 1750-1760, założył ogród w stylu francuskim o powierzchni 15 hektarów. Dodam jeszcze, że w 1746 r. Stanisław Kostka Czartoryski uzyskał u króla przywilej na lokacje miasta w Oleśnie, który jednak nie został zrealizowany. Opisując w 1786 r. Galicję i Lodomerię Ewaryst Kuropatnicki pisał : „Bryń. Wieś xiążąt Czartoryskich; najpiękniejszy ogród w całej Galicyi ma w sobie”. Niestety nie wspomniał o pałacu. W 1788 r. breński klucz dóbr stał się własnością Jana Konopki herbu Nowina. Konopkowie byli rodziną pochodzącą z Mazowsza. W 1791 r. wspomniany Jan otrzymał tytuł barona. Pałac Czartoryskich spłonął w 1848 r. W ostatniej ćwierci XIX w. dla Jana Konopki wybudowano nowy dwór, który po przebudowie w latach 60 XX w. zatracił cechy stylowe. Od 2009 r. mieści się w nim Centrum Polonii. Ośrodek Kultury, Turystyki i Rekreacji w Brniu. W kierunku zachodnim z drogi biegnącej obok dworu w Brniu do drugiego dworu Konopków, zwanego Owczarnia w Oleśnie prowadzi lipowa aleja – pomnik przyrody, licząca prawie półtora kilometra długości.
Około 1 kilometra w kierunku północno-zachodnim na rozleglej równinie (173 m n.p.m) pośród pól uprawnych znajduje się porośnięta częściowo drzewami pięcioboczna fortyfikacja, którą tworzy pięć bastionów połączonych różnie zachowanymi wałami ziemnymi o długości 25 m, szerokości u podstawy około 7 m i wysokości 2 m. Całość otoczona jest dzisiaj suchą już fosą szeroką na około 8 metrów. Powierzchnia objęta wałami liczy prawie 8000 m2 . Na teren majdanu wjazd prowadzi przez przerwę w wale od strony południowo-wschodniej. Nie ma na nim żadnych śladów zabudowy. Bastion północno-zachodni wyposażony jest w murowaną z cegły kazamatę z pomieszczeniem centralnym sklepionym kopulasto i czterema pomieszczeniami bocznymi rozmieszczonymi na planie krzyża sklepionymi beczkowato. Na wierzchu bastionu nie ma śladów budowli. Andrzej Gruszecki zauważył, że proporcje budowy fortyfikacji w Brniu, rozmierzonej w prętach reńskich, posiadają proporcje wskazujące na wpływy francuskie.
Pierwsza wzmianka o tej fortyfikacji pochodzi z 1730 r. i zawarta jest w księdze metrykalnej parafii w Oleśnie. Czytamy tam, że: „W 1730 r. zmarła Jadwiga Trelina de Antiqua Zamek” (ze starego zamku). Jeśli określenie „stary zamek” oznacza fortyfikację w Brniu to zapewne już wtedy na jej majdanie stały wiejskie domy. W tym miejscu należy zaznaczyć, że żadne źródła nie wskazują na to, że w okolicy Olesna stał zamek w znaczeniu obronnej rezydencji.
Następnym źródłem do dziejów fortyfikacji w Brniu są dwie mapy wojskowe: Józefińska (tzw. mapa Miega) z lat 1779–1783 oraz Druga inwentaryzacja wojskowa z lat 1861–1864. Na pierwszej z nich zaznaczono fortyfikację z symbolami dwóch domów wewnątrz i podpisano „Vokop Chalp.”, co oznacza chałupy w Okopie, bo tak już w tym czasie nazywano ten obiekt. Obok niego przebiega nieistniejąca droga z Olesna do Mędrzechowa i dalej do przeprawy przez Wisłę odległej od tego miejsca 9 kilometrów w linii prostej. Na drugiej mapie wspomnianą drogę widać już przesuniętą od fortyfikacji w kierunku wschodnim. W odległości 450 m na zachód przy drodze do Ćwikowa pojawia się folwark Magdalenów, zwany później także Magdalonem. Na majdanie fortyfikacji zaznaczone są także budynki pod literami ZO. – Ziegelofen, czyli cegielnia. W inwentarzu dołączonym do dokumentu kupna dóbr breńskich przez Konopków fortyfikacja oznaczona jest jako „Nowy Okop”, a na planie katastralnym z 1848 r. jako „Okop Wielki”.
Kto zbudował tę fortyfikację i dlaczego? Według oświadczenia ostatniego właściciela Brnia Jana Franciszka Konopki (zm. 1848), była fortyfikacja szwedzka z czasów „potopu”. O działaniach armii Karola Gustawa X na tych terenach nie wiele wiadomo. Istnieje tradycja mówiąca o tym, że między Żabnem a Odporyszowem (około 8 kilometrów od Brnia) ludność Żabna i okolicznych wsi, ukryta w lasach, urządziła zasadzkę na Szwedów, którzy dali się rozproszyć i zepchnąć do bagien. Z kolei wiosną 1657 r. pod Otfinowem nad Dunajcem swój obóz założył oddział wojsk siedmiogrodzkich, który rabował i niszczył okoliczne wsie. Nie wydaje się prawdopodobne, aby szwedzkie wojska miały budować w Brniu fortyfikację, tym bardziej częściowo murowaną, co wymagało więcej czasu, posiadania cegielni i działania inżynierów. Nie było w tej okolicy znaczniejszych miast ani ważniejszych dróg, a Szwedów było zbyt mało, aby mogli rozpraszać swoje siły na odległych peryferiach teatru wojny. Nie był stale obecni ani w Dąbrowie ani w Tarnowie. Dlatego bliższa prawdy wydaje się hipoteza Andrzeja B. Krupińskiego zawarta w Studium historyczno-konserwatorskim barokowego ogrodu, zespołu dworsko-parkowego w Brniu gmina Olesno i ich otoczenia”, że fortyfikacja ta powstała rzeczywiście podczas II wojny północnej, ale nie zbudowali jej Szwedzi. Według Krupińskiego wzniósł ją prawdopodobnie ówczesny właściciel breńskiego klucza dóbr, który, stojąc na czele powstania przeciwko Szwedom i Siedmiogrodzianom, chciał swoim oddziałom zapewnić miejsce, w którym mogły prowadzić one skuteczny opór, a poddanym refugium, w którym mogli się schronić wraz z żywym inwentarzem w razie zagrożenia. Jeśli hipoteza ta jest prawdziwa to fundator musiał mieć do dyspozycji kompetentnego inżyniera, a także dysponować zasobami i czasem potrzebnym do zbudowania takiej znakomitej fortyfikacji. Może w przyszłości po jej zbadaniu przez archeologów zbliżymy się bardziej do odpowiedzi na pytanie, kto i w jakim celu ją wzniósł. Obecnie to wyjątkowy, choć słabo wyeksponowany, zabytek dawnego budownictwa obronnego na terenie Małopolski, którego wartości historycznej i krajobrazowej nie sposób przecenić.
_______________________
Literatura: Dąbrowa Tarnowska: zarys dziejów miasta i powiatu, red. Feliks Kiryk i Zygmunt Ruta, Warszawa 1974 r., s. 99 A. Gruszecki, Bastionowe zamki w Małopolsce, Warszawa 1962, s. 255-256; A.B. Krupiński, „Studium historyczno-konserwatorskie barokowego ogrodu, zespołu dworsko – parkowego w Brniu gmina Olesno i ich otoczenia”, w: Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie – Delegatura w Tarnowie.
Bronowice, gmina Puławy, powiat puławski, województwo lubelskie. W Królestwie Polskim, parafia Jaroszyn, powiat radomski, województwo sandomierskie. Współrzędne geograficzne: 51°25’54.5″N 21°54’57.7″E
Bronowice, dawniej zwane Bronicami, to wieś położona przy zachodniej granicy Wyżyny Lubelskiej (127 m n.p.m), niecałe dwa kilometry od Wisły, która oddziela ją od Puław. Nie znajdziemy tam dzisiaj zamku ani dworu, a jedynie zespół dworsko-parkowy z dwoma stawami. Kiedyś stała tam jednak oryginalna kamienica stanowiąca rezydencję rodziny Firlejów-Broniewskich. Zapewne wybudowana w pierwszej połowie XVI wieku jako trójkondygnacyjny murowany budynek na sklepionych piwnicach o planie zbliżonym do kwadratu. Kamienica czy wieża zbudowana została z kamienia wapiennego. Cegłę zastosowano wyłącznie w partiach wykończeniowych. Budowla zwieńczona była attyką. Do lewego boku przylegał prostokątny, oszkarpowany alkierz. Elewacja frontowa była trójosiowa. Na piętrze, na osi, znajdował się prostokątny, profilowany portal, a ponad nim dwie półkoliste nisze rozdzielone wysmukłą kolumienką. We wnękach nad wejściem, wzorem głównej siedziby rodu w Dąbrowicy, stały dwie pełnoplastyczne postacie rycerzy – przodków rodu. Nad nimi znajdowała się inskrypcja z napisem „Cnotą uczciwemi sprawami familie stają / Piotr y Jakub Firlejowie dway bracia rodzeni a domu tego przedkowie żyli na świecie roku bożego 1380”. Po bokach portalu umieszczone zostały dwa duże prostokątne okna, a ponad nim – mniejsze kwadratowe. W alkierzu, w elewacji bocznej na piętrze, znalazło się wielkie prostokątne okno, ponad nim zaś – mniejsze. Do wnętrza dworu, na piano nobile, prowadziły zewnętrzne schody, poprzedzone tarasem. Pierwotnie piętro było jednoprzestrzenne, na południowej ścianie reprezentacyjnej izby umieszczono inskrypcję z historią rodu Firlejów. Budynek wieńczyła attyka. Wiadomo, że przed rokiem 1600 dwór rozbudowano, być może o alkierz lub alkierze. Dolna kondygnacja przeznaczona była na cele gospodarcze, na górnej znalazła się izba wielka z czterema oknami z komnatą, druga izba z komnatką i komorą.
Około 1860 r. okolice Bronowic zwiedzał Władysław Tomaszewski, stały współpracownik „Tygodnika Ilustrowanego”, w którym potem zamieścił relację z tej wyprawy zatytułowaną „Pałacyk po Firlejach w Bronowicach” ilustrowaną ostatnim widokiem budowli. Szczęśliwym trafem znalazł się tam w chwili kiedy rozbierano drewniane przybudówki do „wieży Firlejowskiej”, bo tak miejscowi nazywali tę murowaną budowlę. Wszedł do jej wnętrza i na pierwszym piętrze i „w rogu obszernej, o czterech oknach, sali, pod odłupanem kilkakrotnie bieleniem” dostrzegł bardzo zniszczony napis dotyczący Ostasza, podstolego krakowskiego w latach 1326-1340, protoplasty rodu. Poza tym „oprócz kominka staroświeckiego z herbem i sztukatertą taką samą jak nad napisem” nie znalazł nic godniejszego uwagi. Zapewne też Tomaszewski był jednym z ostatnich ludzi, którzy do wieży wchodzili i wkrótce potem był świadkiem rozbiórki, ponieważ wspomina w swojej relacji, „że parę pieniążków z czasów Zygmunta Starego napotkanych w fugach cegieł, jak niemniej pisownia i język użyty w napisach świadczą, ze dalej jak do początku XVI wieku odnosić jej nie można, chociaż styl architektury naiwny, oryginalny, a pełen przytem poważnej prostoty, dawniejszą jej datę naznacza”. Tak również i obecnie datuje się tę wieżową rezydencję. Mniej więcej pięćdziesiąt lat wcześniej tablice inskrypcyjne i posągi z Bronowic zostały przeniesione przez Izabellę Czartoryską do Domu Gotyckiego w Puławach. Po 1869 r. nad piwnicami dawnej rezydencji Firlejów zbudowano nowy dwór zniszczony podczas działań wojennych w 1944 r. Ruiny jego rozebrano w 1958 r. a na terenie parku z pozyskanego materiału wybudowano szkołę. W latach 20 XXI wieku park został rewitalizowany.
—————-
Literatura: T. Jakimowicz, Dwór murowany w Polsce w wieku XVI, Warszawa-Poznań 1979, s. 185-186; I. Rolska-Boruch, „Domy Pańskie” na Lubelszczyźnie od późnego gotyku do wczesnego baroku, Lublin 2003, passim; Tygodnik Ilustrowany 1960, I, s. 256-257.
