Cz. IV: Che-
Chełmce, gmina Strawczyn, powiat kielecki, województwo świętokrzyskie. W Królestwie Polskim powiat chęciński w województwie sandomierskim, parafia Chełmce. Współrzędne geograficzne: 50°55’53.1″N 20°29’30.3″E
Chełmce położone są niedaleko drogi z pobliskich Kielc do Piotrkowa Trybunalskiego przy zachodnim skraju Gór Świętokrzyskich. Dwór stoi w środkowej części wsi (280 m n.p.m) się w naturalnym „siodle” między wzniesieniem Góry Plebańskiej (z kościołem parafialnym) a Górą Zachętną (dawniej nazywaną Szlachetną). Stąd też nazwa wsi. Chełmce, czyli dwa wzgórza – chełmy. W źródłach pisanych pojawiają się po raz pierwszy w XII w. jako osada bartników wchodząca w skład rozległych dóbr Odrowążów. Pierwszy kościół w Chełmcach postawił przed 1440 r. Piotr Dunin herbu Łabędź. Świątynię tę, wykonaną „z ciosów” kamiennych, wzmiankował w 1521 r. prymas Jan Łaski w księdze uposażeń archidiecezji gnieźnieńskiej. Spłonęła ona w 1620 r. Obecnie istniejący murowany z kamienia kościół parafialny ufundował w 1665 r. Jan Tarło herbu Topór, wojewoda lubelski i dziedzic Chełmców.
Według Jana Łaskiego od 1509 r. Chełmce należały do Rafała „de Chelmcze et Mnyow” członka rodziny Szafrańców herbu Starykoń. Księgi poborowe chęcińskie wymieniają w 1540 r. jako właściciela Chełmców Jakuba Secygniowskiego herbu Jelita, chorążego koronnego, starostę szydłowskiego (zm. około 1594 r.), od którego dzierżawił Wacław Jasieński. Notabene Secygniowski, był synem ojca o tym samym imieniu, hetmana wojsk zaciężnych i za młodu pełnił służbę na dworze hetmana wielkiego koronnego Jana Tarnowskiego. Pod koniec XVI w. majątek z ośrodkiem w Chełmcach rozciągał się od rzeki Bobrzy na zachód do rzeki Łosiny, oraz od głównego pasma Gór Świętokrzyskich na północy po pasmo Gór Zgórskich na południu.
W kwestii własności od końca XVI występuje nieścisłość w literaturze i źródłach. Według Tadeusz Borsy przed śmiercią Jakuba Secygniowskiego w 1588 r. dobra chełmieckie przeszły ponownie w ręce Odrowążów. a potem drogą sukcesji do Tamowskich, za pośrednictwem Zofii z Odrowążów, żony Jana Krzysztofa Tarnowskiego. W 1574 r. Zofia ponownie wyszła za mąż za Jana Kostkę ze Sztemberku herbu Dąbrowa, starostę gdańskiego, twórcę polskiej floty morskiej, wojewodę sandomierskiego. W 1594 r. majątek po matce odziedziczyła córka Kostków Anna, żona księcia Aleksandra Ostrogskiego, wojewody wołyńskiego i hrabiego na Tarnowie (zm. 1603). W 1618 r. Chełmce kupił Piotr Aleksander Tarło, który liczył na korzyści z eksploatacji złóż żelaza i innych metali w tej okolicy.
Zgodnie z inną wersją, opierającą się na wpisach do ksiąg hipotecznych oraz innych dokumentów i relacji, po Jakubie Secygnowskim Chełmce odziedziczyła inna gałąź rodu herbu Jelita, która od wsi Dziaduszyce przyjęło nazwisko Dziaduskich. W 1590 r. właścicielem Chełmców był już Paweł Popowski, podstarości chęciński, które otrzymał te dobra jako posag swojej żony Anny z Secygniowa Dziaduskiej. Z kolei w 1621 r. dziedzic i zarazem miejscowy pleban ks. Andrzej Popowski sprzedał Chełmce Piotrowi Tarnowskiemu. W połowie XVII w. jako właściciel pojawia się Jan Tarło, wojewoda lubelski i sandomierski, fundator obecnego kościoła parafialnego. On też w latach 1649-1655 wybudował w Podzamczu Piekoszowskim, odległym siedem kilometrów w kierunku południowym od Chełmców, barokowy pałac. Za przyczyną tego kamienica w Chełmcach przestała pełnić funkcję rodowej rezydencji. Pozostał tam folwark.
W XVIII w. dobra chełmieckie drogą sukcesji przeszły na własność Szymona Tarły, starosty skalskiego. W 1792 r. po jego śmierci Chełmce wraz z Oblęgorkiem, jako rezydencja myśliwska. przeszły w ręce najmłodszego z jego synów – Kazimierza Tarły, starosty gostyńskiego. rezydującego głównie na Podolu. Po jego śmierci Chełmce odziedziczyli po połowie jego żona Rozalia i małoletni wówczas syn Henryk. Z powodu jego udziału w powstaniu listopadowym w 1830 r jego udział w dobrach skonfiskowano na rzecz Skarbu Publicznego Królestwa Polskiego. Zrzeczenie się konfiskaty nastąpiło dopiero w 1857 r. W 1860 lub 1864 r. wieś i zabudowania dworskie spłonęły. W 1901 r. zadłużony majątek został rozparcelowany. W 1915 r. właściciel sąsiedniego Oblęgorka, jeden z najpopularniejszych polskich, pisarzy Henryk Sienkiewicz namówił księdza Feliksa Nowackiego, aby kupił dwór w Chełmcach w celu założenia tam ochronki. Zamierzenie jednak nie doszło do skutku i jeszcze w tym samym roku sprzedał go rodzinie Jarząbków, którzy mieszkali w nim do 1928 r., a później przeznaczyli na cele gospodarcze. W czasie okupacji niemieckiej piwnice służyły do prób z bronią członkom organizacji konspiracyjnej. W 1956 r pożar budynku zniszczył drewnianą loggię w elewacji wschodniej. W 1985 r. planowano rozebrać dwór, ale dwa lata później kupił go architekt i były konserwator zabytków, który planował wyremontować go na cele mieszkaniowe. Obecnie pozostaje okresowo użytkowaną własnością prywatną.
Kamienica w Chełmcach jest typowa dla budownictwa dworskiego Polski XVI wieku. Wywodzi się z tradycji późnośredniowiecznych wież mieszkalno-obronnych. Budynek murowany jest z kamienia, (miejscowego dolomitu i piaskowca); stropy, więźba i dach są współczesne. Pierwotny budynek zbudowany został na planie zbliżonym do kwadratu. Był i jest piętrowy, podpiwniczony, nakryty obecnie dachem czterospadowym. Wejście prowadziło na piętro przez most zwodzony, który można było podnieść w razie zagrożenia. Wielokrotne remonty i przebudowany spowodowały znaczną utratę cech stylowych. Piwnice przesklepione są kolebkowo. Na parterze znajduje się reprezentacyjna sień ze sklepieniem kolebkowym i dwie izby nakryte sklepieniem krzyżowym. Na piętrze pierwotnie była duża sala, z ośmioma dużymi oknami na cztery strony świata, przykryte drewnianym stropem. Obecnie przedzielona jest na dwie lokalności. Wejście na piętro prowadziło mostkiem zwodzonym na balkon od strony zachodniej. W ostatnich latach wykonano też nową przybudówkę od strony wschodniej, w której umieszczając klatkę schodową. Zabytek jest niedostępny dla zwiedzających, ale z zewnątrz jest dobrze widoczny. W pobliżu pozostałości okazałego niegdyś parku, dziś zupełnie nieczytelnego w terenie.
—————————-
Literatura: Borsa M., Dwór w Chełmcach w powiecie kieleckim, w: Dwór polski w XIX wieku, Warszawa 1998, s. 267-272; dwór, d. zbór ariański, oprac. D. Kalina, w: https://zabytek.pl/pl/obiekty/chelmce-dawny-zbor-arianski (dostęp: 16.10.2026); Kajzer L., O kilku dworach późnorenesansowych z Sandomierszczyzny, [w:] Przemiany architektury rezydencjonalnej w XV-XVIII w. na terenie dawnego województwa sandomierskiego. Wybrane przykłady. Materiały z sesji naukowej – Kielce 18 września 1999, Kielce 2000, s. 51-66.
